Sandomierskie

"Sandomierski powiat leży w gubernii Radomskiej Królestwa Polskiego i przytyka do pow. Opatowskiego i Stopnickiego, a od Południa i wschodu do Wisły, która go dzieli od Galicyi i od gub. Lubelskiej. Powiat obejmuje miasta: Sandomierz, Zawichost, Lasocin, Tarłów, Gliniany, Ożarów, Janików, Klimontów, Koprzywnica, Osiek, Iwaniska, Bogoryja, Raków, Staszów i Połaniec" (O. Kolberg, Sandomierskie, DWOK, t. 2, s. 15).

Sandomierskie Kolberga planowane jako monografia powiatu wykracza poza jego granice z roku 1865, obejmując częściowo tereny sąsiedniego powiatu opatowskiego. Jest to jednak obszar nieporównywalnie mniejszy, niż istniejące wcześniej województwo sandomierskie. Jedynie granica południowo-wschodnia, przebiegająca wzdłuż linii Wisły, pokrywa się z granicą ówczesnego powiatu sandomierskiego. Wisła dzieliła tu Królestwo Polskie od leżącej na jej drugim brzegu Galicji. Prawdopodobnie z tego powodu Kolberg pominął zupełnie tereny Puszczy Sandomierskiej, a z miejscowości leżących na prawym brzegu Wisły wymienił jedynie Dzików, Radomyśl i Rozwadów oraz trzy wsie położone naprzeciw Sandomierza: Ostrówek, Nadbrzezie i Zarzekowice. Najdalej na południe wysunięta miejscowość to Połaniec. Granice północna i zachodnia charakteryzowanego przez Kolberga obszaru nie są już tak czytelne. Od północy powiat sandomierski graniczył z opatowskim, ale wiele miejscowości powiatu opatowskiego pojawia się u Kolberga jako "sandomierskie". Tak jest między innymi z Ożarowem i Glinianami. Najbardziej wysunięte na północ: Tarłów oraz Ciszyca Dolna, Górna i Przewozowa, wymienione w Kolbergowskim spisie miejscowości powiatu sandomierskiego, należały wówczas administracyjnie do powiatu opatowskiego, a po roku 1866 stały się częścią nowo powstałego powiatu iłżeckiego. Granica zachodnia przebiega również nieostro. Wytyczają ją miejscowości: "sandomierski" Staszów oraz "opatowski" Potok, Raków i Iwaniska.