Wołyń

Wołyń

„Nazwa Wołyń nie oznacza obszaru o pewnych, stałych, niezmiennych granicach, zarówno politycznych, jak i geograficznych. Każda epoka dziejowa zmieniała zakres terytorialny obejmowany przez tę nazwę, rozciągając ją lub uszczuplając stosownie do politycznej potęgi krainy, siły jej władców” (J. Krzywicki, Wołyń. W: Słownik geograficzny?, T. XIII, Warszawa 1893, s. 915). Tak rozpoczyna się opis Wołynia w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Współczesne nam opracowania przyjmują, że Wołyń, historyczna dzielnica Rusi, rozciąga się od górnego biegu Bugu na zachodzie do rzeki Słucz na wschodzie, na północy sięga do Prypeci, południowa granica pozostaje bliżej nieokreślona.

Materiały folklorystyczne i etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga na Wołyniu nie doczekały się wydania za jego życia. Nie znamy więc granic, jakie przyjąłby dla tego regionu, ponieważ określał je zwykle dopiero we wstępie oddawanej do druku monografii. Zapoznanie się z zapisami terenowymi Kolberga, jego notatkami, listami i planami wydawniczymi pozwala nie tyle uściślić granice regionu, ile wyłonić miejscowości, które uważał za należące do niego. Wiadomo też, że Kolberg, planując Lud i pracując nad kolejnymi jego tomami, dla określenia zasięgu geograficznego danej monografii dość często posługiwał się granicami administracyjnymi, zwłaszcza gdy były to granice dzielące trzy zabory. Z jednej strony pozwalało mu to unikać restrykcji cenzury rosyjskiej czy pruskiej (austriacka była w drugiej połowie wieku XIX znacznie łagodniejsza), z drugiej zaś mogło stanowić punkt wyjścia w sytuacji, gdy w kwestii podziałów etnograficznych brakowało jeszcze dokładniejszych kryteriów. Analiza zapisów i notatek związanych z Wołyniem doprowadza do wniosku, że zasięg planowanej przez Kolberga monografii pokrywał się w znacznym stopniu z terytorium guberni wołyńskiej. Utworzona po rozbiorach, ze stolicą od r. 1804 w Żytomierzu, gubernia ta obejmowała dwanaście powiatów: dubieński, krzemieniecki, kowelski, łucki, nowogrodzki (zwiahelski), ostrogski, owrucki, rówieński, starokonstantynowski, włodzimierski, zasławski i żytomierski. Sięgała więc nieco dalej i na wschód, i na zachód od przedrozbiorowego województwa wołyńskiego. Jedynie przebieg północnej granicy XIX-wiecznej guberni i wcześniejszego województwa były zgodne, bo wyznaczała go stara granica między Litwą a Ukrainą należącą do Korony. Jednak ze znanych nam planów wydawniczych Kolberga wynika, że wahał się co do przynależności niektórych skrawków gubernii wołyńskiej. Materiały etnograficzne i folklorystyczne z okolic Włodzimierza, Kowla i Owrucza miał zamiar włączyć do tomu pt. Polesie pińskie i wołyńskie, choć Kowel i Włodzimierz wymienia także jako ośrodki planowanej monografii Wołynia zachodniego, a zapisy z okolic Owrucza umieszczał w tece poleskiej.

Agata Skrukwa